ارگاه نمایش به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین گروه‌های معرف جریان فکری مسلط بر تئاتر دورهٔ پیش از انقلاب اسلامی، بازتابی از تزلزل‌ها و ناامنی‌های روانی جامعه، تردیدها و نگرانی‌ها، ناامیدی‌ها و ترس‌هایی بود که جامعهٔ ایران آن دوره دستخوشِ آن بوده است. ایرانِ این دوره، از طرفی امیدوار به نیروهای عقلانیت تجربی شده و از سوی دیگر خود را در معرضِ تهاجم نیروهایِ شر درونی و حرص و طمع افسارگسیختهٔ انسانی می‌بیند که نیاز به دفاع از انسانیت را در مقابل این نیروها برای حفظ جامعه ضروری می‌یابد. عباس نعلبندیان به‌عنوان پایه‌گذار این گروه، به‌خوبی توانسته در آثار خود چنین جنبه‌هایی را منعکس ساخته و در عین حال مضامین فرهنگی و اسطوره‌ایِ کهن ایران را نیز در نمایشنامه‌هایش حفظ کند. این نوشتار در پی پاسخ به این دو پرسش است؛ نخست اینکه اسطوره‌شناسی و اسطوره‌کاوی آثار نعلبندیان چه مواردی را در ارتباط با هنرمند و جامعه و رابطهٔ این دو، در ایران پیش از انقلاب روشن می‌سازد. دیگر آنکه اسطوره‌شناسیِ مبتنی بر اساطیر فرهنگی ایران چگونه می‌تواند در چنین مطالعه‌ای مؤثر واقع شود. برای پاسخ به این پرسش‌ها رویکرد اسطوره‌کاوی مبتنی بر نظریات کارل گوستاو یونگ و ژیلبر دوران مورد استفاده قرار گرفت و مضامین اسطوره‌ای موجود در نمایشنامهٔ »پژوهشی ژرف و سترگ و نو…« بر این اساس تحلیل شد. روش تحقیق کیفی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی است و داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای جمع‌آوری و اسطوره‌کاوی شد. نتایج نشان می‌دهد اثر مذکور از چارچوب کیهان‌شناسی ایرانی استفاده می‌کند تا نشان دهد بشریتی که در عقلانیت متکبرانهٔ خود به آخشیج‌های مقدس جهان (خاک، آب، آتش، باد) بی‌حرمتی می‌کند، ناخواسته نیروهای اولیهٔ آشوب (آخشیج) را رها می‌سازد. روش اسطوره‌کاوی با نگاه به اساطیر و کهن‌الگوهای فرهنگی ایران می‌تواند به ابزاری کاملاً مؤثر برای تبیین و معرفیِ آثار نمایشی شاخص ایران مفید واقع گردد.